ویژگی های هدف در مدیریت اسلامی

منتشرشده در مدیریت اسلامی چهارشنبه, 18 فروردين 1395 ساعت 00:00

ویژه‌گی‌های هدف

هدف به عنوان اصلی ترین رکن برنامه ریزی، نقش هدایت و راهبردی کلیه‌ی تلاش‌های فرد و سازمان را به صورت یک نقطه‌ی مجوری برعهده دارد. برای آنکه هدف بتواند چنین نقشی را ایفا کند، باید دارای خصوصیات و ویژه‌گی هایی باشدچند مرد از آن‌ها را ذکر می‌کنیم:

 

الف)  عالی بودن هدف

یکی از ویژه‌گی‌ها و خصوصیات هدف، عالی بودن آن می‌باشد. امیر مومنان حضرت علی(ع) در مورد ضرورت و اهمیت اهداف بلند و عالی می‌فرماید:

« خَیرُ الهِمَمِ اعلاها»

بهترین‌ هدف‌ها عالی‌ترین آن‌ها است.شاید توصیه به داشتن اهداف عالی و بلند در روایات ، به این دلیل باشد که داشتن چنین اهدافی باعث افزایش انگیزه‌ی افراد برای بدست آوردن آن اهداف می‌شود. این نکته ذا تیز حضرت علی (ع) متذکر می‌شود و می‌فرماید:

« عَلَی قَدرِالهِمَمَ تَکُونُ الهُمُمُ»

یعنی هر قدر هدف‌ها عالی‌تر باشند، انگیزه‌های افراد فزونی می‌یابد و تلاش و کوشش بیشتری را طلب می‌کند. پس « هر قدر هدف‌ها مشکل‌تر باشند، عملکردها در سطحی عالی‌تر خواهند بود و اگر یکی از کارکنان ، کار سخت و مشکلی را پذیرفت، تقریباً آنچه از دستش بر‌می‌آید انجام خواهد داد تا به هدف مزبور برسد».

حضت علی (ع) می‌فرماید :

« مَن کَبُرَت هِمَتُهَ، کَبُرَاهتمامُه ُ»؛

هرکس که هدفش بزرگ و مشکل باشد ، تلاش و کوشش آن بیشتر خواهد بود.

بنابراین سازمان به منظور ایجاد انگیزه در میان کارکنان خود و نیز ارتقا سطح عملکرد آنان، باید اهدافی را برای سازمان انتخاب کند که عالی و بزرگ و البته مورد قبول کارکنان باشد.

اما به نظز می‌رسد که این همه توصیه و سفارشی که ر روایات معصومان (ع) شده، تنها محدود به داشتن اهداف بزرگ مادی و دنیوی نیست، بلکه این سفارش‌ها و توصیه‌های موکدشامل اهداف معنوی و اخروی نیز می‌شود ؛ چنان که در برخی از روایات به این مهم تصریح شده است. امیرمومنان علی (ع) می‌فرمایند:

«اِجعَل هَمَکَ لِآخِرَتِک» ؛

هدف خود را آخرتت قرار بده.

 

 

 

 

ب) واقع بینانه و قابل حصول بودن

یکی دیگر ازویژگی‌‌های هدف، واقع‌بینانه و قابل حصول بودن آن است ، اهداف انتخابی باید به گونه‌ای باشند که امکان دستیابی به آن‌ها برای فرد یا سازمان وجود داشته باشد. درست است که در تعیین اهداف باید توجه به عالی و بلند بودن آن‌ها شود، اما نباید این اهداف خیالی و غیر واقعی باشند ، طوری که دستیابی به آن‌ها ممکن نباشد؛ بلکه باید هدف باید در عین متعالی و بزرگ بودن ، قابل حصول هم باشد و با تلاش و کوشش – هرچند زیاد- بتوان آن را به دست آورد.

تعیین اهداف غیر قابل حصول، علاه بر این که سازمان و فرد را در رسیدن به آن اهداف ناکام می‌گذارد، موجب گرفتار شدن فرئد یا سازمان در مشکلات و شواری‌ها نیز می‌شود و خراتی را برای آن ‌ها به وجود خواهد آورد.

حضرت علی (ع) در مورد آثار سوء تعیین اهداف غیر قابل دسترس می‌فرماید: «عَشَرَهُ یُفتِنون انفسهم...» الی ان قال َ« والذی یَطلُبُ مالایُدرَکُ»

 ده (گروه یا نفر) خود را به رنج و زحمت و مشکلات ‌می‌اندازند... تا اینکه فرمود: و کسی که در پی چیزی‌است که دست نایافتنی است.

واقع بینی در تعیین هدف به دین معنا است که تعیین اهداف باید با توجه به توانایی‌ها و امکانات موجود باشد؛ زیرا اهدافی که تعیین آن‌ها امکانات و توانایی‌های فرد یا سازمان مورد توجه ‌جدی قرار نگرفته ‌باشد، نه تنها کمکی به فرد یا سازمان نمی‌کند، بلکه تأثیرات منفی نیز بر روی آن‌ها می‌گذارد و باعث می‌شود که آن‌ها عملکرد ضعیف و غیر مفیدی داشته باشند.

«گرچه اهداف باید دشوار و چالشی باشد لیکن باید واقع‌بینانه و مناسب با منابع موجود نیز یاشند. اگر اهداف خیلی دشوار بوده یا بدون توجه به محدودیت‌های محیطی یا استعدادهای مدیریتی تعیین شوند، مدیران و کارکنان، دلسرد و ناامید شده و به طرف عملکرد ضعیف یا نامناسب هدایت می‌شوند».

 

ج) صراحت و روشنی

«شاید یکی از رایج‌ترین ضعف اهداف سازمانی این باشد که با عبارت خیلی کلی بیان می‌شوند». بنابراین یکی از مهم‌ترین صفات و ویژه‌گی‌های یک هدف خوب و موثر این است که کاملاً روشن و صریح باشد؛ چراکه هدف ، تعیین کننده‌ی جهت حرکتسازمان و مسیر فعالیت‌های آن است و برای این‌که بتواند این رسالت را به خوبی انجام دهد باید به صورت واضح و روشن تبیین شود .

دقت در سیره‌ی پیامبر گرامی اسلام (ص) و حضرت علی (ع) این نکته را روشن می‌کند که آن بزرگواران همواره به این نکته توجه داشته‌اند. به عنوان مثال، حضرت علی (ع) هرگاه کسی را به عنوان زمامدار منطقه‌ای انتخاب می‌فرمود قبل از اینکه آن شخص را به منطقه‌ی مورد نظر اعزام نماید، اهداف و انتظارات خود را به روشنی و با صراحت می‌نوشت وبه آن شخص می‌داد تا اورا در منطقه‌ی مأموریت خود براساس آن دستورالعمل مکتوب عمل کند و برای تحقق اهداف ترسیم شده در آن نوشته، تلاش نماید.نمونه‌ی بارز این‌گونه نوشته‌ها عهد معروف مالک اشتر است که حضرت علی (ع) در آن عهد ، اهداف مورد نظر خود را به صورت واضح و روشن نوشت و انتظارات خود از مالک اشتر را به صورت مفصل و مشروح تبیین کرد.تعیین اهداف به صورت مبهم و غیر روشن ، نه تنها در مدیران و اعضای سازمان انگیزه‌ای برای به دست آوردن آن ایجاد نمی‌کند و به تحقق آن کمک نمی‌کند، بلکه باعث از بین رفتن انگیزه‌ی آن‌ها نیز می‌شود همچنین اگر هدف در سازمان به روشنی بیان نشده باشد، ابهام سراسر سازمان را فرا می‌گیرد و مدیران و کارکنان سازمان دچار سردر گمی می‌شوند؛ که این مسئله نیز موجب پایین آمدن سطح عملکرد افراد و کاهش میزان اثربخشی و کارایی سازمان خواهد شد. البته وجود اهداف کلی و کلان در سازمان‌ها به ویژه در سازمان‌های بزرگ، منافاتی با روشن بون اهداف ندارد؛ زیرا اهداف کلان نیز اولاً باید به صورت روشن و شفاف بیان شوند، ثانیاً باید هر یک  از این اهداف کلی و کلان الگو به صورت اهداف جزئی‌تر ئ عملیاتی تبیین شوند.

منبع : کتاب مدیریت در اسلام

نوشته دکتر اعرابی