ویژه گی‌هاى ناظران و بازرسان

منتشرشده در مدیریت اسلامی سه شنبه, 18 خرداد 1395 00:00

همان گونه که موفقیت سازمان و به نتیجه رسیدن برنامه‌ها و طرح‌های آن ، در گرو وجود یک نظام قوی و کارآمد کنترل و نظارت است، موفقیت نظام کنترل و نظارت نیز در گرو داشتن ناظران و بازرسان مورد اعتماد و توامند است ؛ چرا که در نظارت و کنترل نیز - همانند سایر بخش‌ها و دیگر وظایف مدیریت- نیروی انسانی نقشی مهم و حیاتی دارد؛ یعنی نظام نظارت و کنترل نیز همانند سایر بخش‌ها و وظایف مدیریت - نیروی انسانی نقشی مهم و حیاتی دارد ؛ یعنی نظام و کنترل در سازمان در صورتی سالم و کارامد خواهد بود که برای پیاده‌کردن و اجرای آ‌ن انسان‌های مورد اعتماد و توانمندی انتخاب شده باشند.  بنابراین با توجه به اهمیت ویژه و حساسیت زیادی که کنترل دارد ، کسانی که این وظیفه‌ى مهم و خطیر را برعهده می‌گیرند ، باید دارای ویژه‌گی‌های برجسته‌ای باشند.  درآن موزه‌های دینی ، این ویژه‌گی مطرح است که به تبیین برخی از آنها می‌پردازیم.

خدا ترسی

خدا ترسی یکی از ویژه‌گی‌های برجسته ى انسانی است ؛ زیرا افرادی که خدا ترس و اهل خشیت باشند، همواره خود را در محضر خدا و خداوند متعال را ناظر بر اعمال ، رفتار و نیات خود می‌دانند ؛ بنابراین وظایف خود را با دقت و صحت هر چه تمام تر انجام می‌دهند.

از این رو است که نخستین ویژگی برای کسانی که مسئولیت مهم و حساس کنترل و نظارت را بر عهده دارند، خوف از خدا و ترس از عواقب معصیت و نافرمانی الهی است. امیر مؤمنان علی (ع) در تبیین این مسئله، خطاب به مالک اشتر می فرماید:

«ففرع لاولئک ثقتک من اهل الخشیه والتواضع»؛

پس بر آن‌ها افراد مورد اطمینان که خداترس و متواضع باشند، را انتخاب کن.

ناظران و کسانی که کنترل سازمان بر عهده‌ى آ ن‌ها است اگر خدا ترس باشند و همواره خود را در محضر خدا احساس کنند و خداوند متعال را ناظر بر اعمال خود بدانند ، از افراط و تفریط در کارها ، به ویژه در مسئله خطیر کنترل ، پرهیز می‌کنند و هنگام نظارت بر برنامه‌های سازمان و نیز کنترل عملکرد کارکنان ، سعی می کنند، از مسیر عدالت و انصاف خارج نشوند و از سخت گیری‌های بی مورد از یک طرف، و تخفیف‌ها و نادیده گرفتن‌های نا به جا از طرف دیگر، پرهیز می کنند.

دین‌داری

دین‌داری و پایبندی به احکام و مقررات دینی ، شرط مهم و اساسی دیگر ، برای کسانی است که مأمور نظارت بر اجرای برنامه‌های سازمان ، یا عملکرد کارکنان سازمان می باشند.

حضرت امام علی (ع) در بیان لزوم این ویژه‌گی ناظران می فرماید:

«أری ان تبعث قوماً من أهل الصلاح والعفاف ، ممن یوثق بدینه و امانته ، یسأل عن سیره العمال و ما یعملون فی البلاد»

به نظر من (باید) به گروهی از اهل صلاح و عفت که به دین‌داری و امانت‌داری آن‌ها اطمینان داری ، مأموریت دهی تا از سیره و نحوه‌ى برخورد و رفتار کارگزاران، و نیز از کارهایی که انجام می‌دهند ، تحقیق کنند.

حق‌گویی

وظیفه‌ى کنترل باید بر عهده‌ى کسانی باشد که یکی از صفات برجسته‌ى آ ن‌ها حق گویی است؛ کسانی که همواره سعی می‌کنند که حقیقت را بگویند و از بر زبان آوردن سخن ناحق و نادرست ابا دارند. اگر کنترل سازمان و برنامه‌های آن و نیز نظارت بر عملکرد کارکنان ، توسط افرادی صورت گیرد که دارای ویژه گی مهم حق‌گویی باشند ، از صحت و دقت بالایی برخوردار خواهد بود. علی (ع) دراین مورد به مالک اشتر می فرماید:

« ثـُمَّ لا تـَدَعْ اَنْ یـَکـُونَ لَکَ عـَلَیـْهـِمْ عـُیـُونٌ مـِنْ اَهـْلِ الاَْمانـَةِ وَ الْقـَوْلِ بـِالْحـَقِّ عـِنـْدَ النّاسِ »

فراموش نکن که باید بر آنان، بازرسان مخفی از میان کسانی که در میان کسانی که در میان مردم به امانت داری و حق گویی شناخته شده اند ، بگماری.

آن حضرت ، علاوه بر یادآوری ضرورت وجود عده‌ای برای نظارت بر عملکرد کارگزاران، ضرورت وجود دو ویژگی مهم در ناظران و بازرسان ، به ویژه ناظران و بازرسانی که به صورت مخفی این کار را انجام می‌دهند ، را نیز متذکر شده است. این دو ویژه‌گی عبارت اند از امانت داری و حق گویی.

نکته دیگری که در این سخن گران قدر امام (ع) وجود دارد، توجه به افکار عمومی است؛ چرا که حضرت می فرماید، ناظران باید از میان کسانی انتخاب شوند که در میان مردم به امانت داری و حق گویی شناخته‌اند. شاید یکی از دلایل تأکید بر این مسئله ، این باشد که اگر ناظران ، افرادی باشند که در میان مردم به حق گویی و امانت داری معروف باشند، نتیجه کنترل آ‌ن‌ها از مقبولیت بیشتری برخوردار خواهد بود؛ چرا که مردم ، آ ن ها را که به عنوان افرادی امانت دار و حق گو می‌شناسند و به عمل و سخن آن‌ها اعتماد دارند.

صداقت و راست‌گویی

کنترل و نظارت در سازمان ، یا کنترل بر برنامه‌هایی است که در سازمان در حال اجرا است، یا نظارت بر عملکرد کارکنان سازمان است. هر دو نوع کنترل، از اهمیت فوق العاده‌ای برخوردار است؛ چرا که اگر هدف ، نظارت بر برنامه‌های سازمان باشد، ارزیابی نقاط قوت و ضعف برنامه‌ها و دستیابی به اهداف پیش بینی شده، در گرو نظارتی صحیح و درست بر اجرای برنامه‌های سازمان است ، اگر هدف ، نظارت بر عملکرد کارکنان و بررسی نقاط ضعف و قوت آ‌ن‌ها باشد نیز از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا تصمیماتی که در سازمان در مورد کارکنان اتخاذ می‌شود، بر مبنای نتیجه نظارت بر عملکرد آن‌ها و ارزیابی و سنجش آ ن است.

بنابراین با توجه به اهمیت فراوان کنترل ، انجام این وظیفه باید بر عهده ى کسانی گذاشته شود که صادق و راست‌گو باشند ، تا میزان صحت و دقت نظارت و در نتیجه، میزان صحت و دقت تصمیم هایی که مبتنی بر نتایج نظارت است ، افزایش یابد.

حضرت امام علی (ع) وجود این ویژهگی ممتاز در ناظران را نیز مورد توجه قرار داده و به مالک اشتر ، این گونه توصیه کرده‌اند:

« وَابْعَثِ العُیُونَ مِنْ اَهلِ الصِّدْقِ وَ الوَفاءِ »

و با فرستادن ماموران مخفی راست گو و با وفا، عملکرد کارگزارانت را نیز نظر بگیر.

امانت‌داری

امامت داری و پرهیز از خیانت ، یکی از صفات مثبت و ویژه‌گی‌های برجسته انسانی است که در آ موزه‌های دینی تأکید فراوانی بر آن شده است ؛ وجود این ویژه‌گی در افرادی که در آموزه های دینی وجود این ویژه‌گی در افرادی که برنامه‌های سازمان و عملکرد کارکنان آ ن نظارت می‌کنند، ضرورت و اهمیت بیش تری دارند، زیرا کسانی که وظیفه‌ى نظارت بر سازمان و نقاط قوت و ضعف آ ن دست می‌یابند که فاش شدن برخی از این اطلاعات به نفع سازمان نمی‌باشد ؛ و حتی در مواردی، به ضرر سازمان است. همچنین کسانی که عملکرد کارکنان را کنترل می‌کنند ، به اطلاعات مهمی در مورد کارکنان و نقاط قوت و ضعف و کاستی‌های آنان دسترسی پیدا می‌کنند که بعضی از این اطلاعات به منزله‌ى اسرار کارکنان است و جز در موارد خاص و بسیار ضروری ، نباید علنی و آشکار گردد.

بنابراین ناظران باید افراد امانت داری باشند و اطلاعات مهم سازمان و اسرار و اطلاعات کارکنان را به عنوان یک امانت حفظ کنند و از علنی شدن و پخش آ ن ها جداً خودداری نمایند.

امیر مؤمنان وقتی ضرورت کنترل عملکرد کارگزاران و مشخص کردن عده‌ای برای انجام این وظیفه ى مهم را مطرح می فرماید، یکی از ویژه‌گی‌های این عده ای برای انجام این وظیفه ى مهم را مطرح می فرماید، یکی از ویژه‌گی های این عده امانت داری ذکر می‌کند و می فرماید:

« اری ان تبعث قوما من اهل الصلاح والعفاف ممن یوثق بدینه و امانته یسال عن سیره العمال و ما یعملون فی البلاد» چنین به نظرم می‌رسد که باید به گروهی از اهل صلاح وعفت ، از میان از افرادی که به دین‌داری و امانت‌داری ان ها اطمینان داری ، مأموریت دهی تا از سیره و شیوه‌ى برخورد و عمل عمال و کارگزاران و از کارهایی که در شهر‌ها انجام می‌دهند ، تحقیق  کنند.

وفاداری

وفاداری و تعهد در قبال سازمان و تلاش برای دست‌یابی به اهداف آ ن ، یکی از ویژه‌گی‌هایی است که باید در تمام کارکنان سازمان وجود داشته باشد.  ضرورت وجود این ویژه گی در کسانی که وظیفه‌ى حیاتی و خطیر کنترل و نظارت را بر عهده دارند، نمود بیشتری دارد.

امام علی (ع) یکی دیگر از صفات و ویژه گی‌های ناظران و بازرسان- به ویژه کسانی که به صورت مخفی این کار را انجام می‌دهند - را وفاداری می داند و می فرماید:

« ابَعثِ العُیونَ من اهلِ الصدقِ و الوفاءِ »

و با فرستادن مأموران مخفی که راست‌گو و وفادار باشند، عملکرد کارگزارن را زیر نظر بگیر.

در این بیان گهربار ، آ ن حضرت ، ضمن توصیه به داشتن مأمورانی برای نظارت بر عملکرد کارگزاران و تهیه اطلاعاتی در مورد آنان ، دو ویژه‌گی برجسته این مأموران ، یعنی راست‌گویی و وفاداری را نیز مور تأکید قرار می‌دهند.

تواضع و فروتنی

اغلب انسان‌ها در اثر غفلت از حقیقت و سابقه‌ی خود ، به مجرد رسیدن به پست و مقام ، گرفتار غرور ، خودبینی و تکبر می‌شوند. این گرفتاری به خاطر این است که آن فرد برای خود ، ارزشی قائل نیست و تمام ارزش و اهمیت را برای پست ، مقام ، موقعیت و منزلت اجتماعی خود قائل است؛ حال آن‌که آن‌چه دارای حقیقت است ، انسان است؛ و پست‌ها و مقام‌ها و مسئولیت‌ها همه اعتباری و قراردادی‌هستند ؛ از این رو انسان‌های آگاه و بیدار، خود را اسیر پست و مقام نمی‌کنند و هر مسئولیتی و هر موقعیت و منزلتی که پیدا کنند ، که از گرفتار شدن به غرور و خودبینی به دور هستند. امیرمؤمنان حضرت علی (ع) در مورد نحوه‌ی گزینش برخی از عمال و کارمندان، به ماک اشتر چنین توصیه می‌کند

 

کتاب مدیریت در اسلام