شما اینجا هستید: صفحه اصلیکتابخانهکوتاه و خواندنیبیماری های همه گیر مهار می شوند؟

بیماری های همه گیر مهار می شوند؟ مطلب ویژه

جمعه, 06 فروردين 775 10:10

هیچ کس دوست ندارد دچار آنفلوآنزا شود و بهترین دفاع، واکسن فصلی آنفلوآنزاست. تولید یک واکسن سالانه موثر علیه این بیماری مستلزم پیش بینی دقیق طغیان سویه های آنفلوآنزا و احتمال آلودگی جامعه به آنها در هر فصل از سال است. انجام این کار نیازمند همکاری چندین مرکز بهداشت در گوشه و کنار دنیا، همزمان با پخش شدن ویروس از یک ناحیه به منطقه ای دیگر است.

زمانی که متخصصان اپیدمی شناسی سویه آنفلوآنزای هدف را تخمین بزنند، تولید واکسن در حجم زیاد آغاز می شود و در حدود 6 ماه طول می کشد تا بیش از 150 میلیون واکسن قابل تزریق ساخته شود. پیش بینی نادرست یا ناکافی مرتبط با اپیدمی ویروسی تبعات بزرگی به همراه می آورد.

در سال 2009 میلادی، زمانی که شرکت های داروسازی مثل Mod Immune و Sanofi Posteur در حال تهیه واکسن علیه سویه های موردنظر بودند، نوعی سویه اضافی به نام H1N1 ظاهر شد، واکسن های در دسترس مصونیتی در برابر این سویه ایجاد نمی کردند و سبب ترس و وحشت جهانی و 18 هزار مرگ تایید شده شد (احتمالا ارقام واقعی به مراتب بیشتر است و تخمین زده می شود تا 150 هزار مرگ ناشی از این ویروس برسد).

در نهایت یک واکسن علیه این ویروس تولید شد که باید در طول سال تکرار می شد. با توجه به این که آنفلوآنزا در صد سال گذشته توانسته به صورت پاندمی (در سطح جهانی) شیوع یابد (مانند پاندمی سال 1918 که سبب مرگ 50 میلیون نفر در کل جهان شد)، با این پرسش روبه رو می شویم که آیا می توان یک واکسن جامع علیه تمام سویه های آنفلوآنزا ساخت؟ واکسنی که نیاز به تخمین و پیش بینی نداشته باشد؟

عمل واکسن

در اوایل قرن 18 و شاید قبل تر از آن، به عنوان یک تجربه، آدمی می دانست که مبتلا شدن به آبله و نجات یافتن از آن بیماری کشنده به معنای مصونیت دائمی در صورت بروز اپیدمی دوباره آن است. به گونه ای غیرقابل توضیح برای دانشمندان آن زمان، ابتلا به آبله یعنی عدم ابتلای مجدد برای تمام عمر یک فرد.

بعدا مشخص شد کسانی که شیر می دوشند – که اغلب آنها دختران خدمتکار در مزارع بودند - پس از ابتلا به آبله گاوی به گونه مشابه در برابر آبله انسانی مصون می شوند. در قرن 18 کشاورزی به نام بنجامین جستی ( Benjamin Jesty ) خانواده خود را به آبله گاوی مبتلا کرد تا در برابر اپیدمی آبله مصون باشند؛ چیزی که اتفاق افتاد و این خانواده هیچ گاه دچار عفونت آبله نشدند. سپس پزشکی به نام ادوارد جنر (Edward Jenner)، بشریت را وارد دنیای جدیدی کرد و این تجربه ساده یک کشاورز را به یک پروسیجر متداول پزشکی بدل ساخت.

بنابراین اگر تلقیح آبله گاوی یا ابتلا و نجات یافتن از آبله انسانی سبب مصونیت دائمی در برابر این بیماری می شود، چرا افراد تشویق می شوند هر سال واکسن آنفلوآنزا دریافت کنند؟ پاسخ در تغییرات سریع آناتومی ویروس آنفلوآنزا نهفته است. هر ویروس از یک کپسول کروی شکل تشکیل شده که یک ماده ژنتیکی به طور دائم در حال جهش را در بر می گیرد.

این غشاء در دو تیپ شاخک دارد؛ هماگلوتینین یا HA و نورامینیداز یا NA . هرکدام از این موارد یک پایه و سر دارند. قسمت HA و NA به ویروس کمک می کند تا میزبان را آلوده کند و در ورود ویروس به سلول و خروج نهایی آن دخالت دارند. واکسن ها پادتن هایی علیه این دو مولکول می سازند. زمانی که واکسن تزریق می شود، دستگاه ایمنی فرد شروع به کار می کند.

سلول های ویژه ای مولکول های واکسن را به عنوان مهاجم ها جمع آوری می کنند و سایر سلول ها پادتن می سازند که مولکول های خارجی را شناسایی می کنند. زمانی که همان مهاجم ها دوباره پیدا شوند، که ممکن است همان واکسن یا سویه های ویروسی باشند، سلول های دستگاه ایمنی آنها را تشخیص می دهند و علیه آنها مبارزه و از عفونت جلوگیری می کنند. یکی از ویژگی های ناراحت کننده ویروس آنفلوآنزا برای شرکت های داروسازی، سرعت تغییر ساختار HA و NA است. این جهش های دائمی سبب می شود برای هر مقابله با هر سویه نیاز به توسعه و طراحی یک واکسن جدید باشد.

فناوری جدید و متفاوت برای طراحی واکسن

واکسن آبله اولین مورد استفاده از این ابزارعلیه عامل ایجاد بیماری و ایجاد مصونیت در بدن بود. همان استراتژی هنوز در حال استفاده است و پایه آن از آزمون و خطا تشکیل شده که رفتار طبیعی دستگاه ایمنی را در برابر عفونت ها تقلید می کند. به بیان دیگر، شرکت های داروسازی و محققان می دانند بدن یک پاسخ از پادتن ها را در برابر چیزی در واکسن بروز می دهد، اما آنها به ناحیه ای از ویروس که سبب پاسخ ایمنی می شود، نمی پردازند.

اگر قسمتی از HA در تعداد زیادی از سویه های ویروس مشترک باشد، این مورد زیاد اهمیت ندارد. زمانی که کل ویروس به عنوان ماده آغازگر به کار گرفته شود، ممکن است تعداد زیادی پادتن متفاوت برای شناسایی قسمت های مختلف ویروس ساخته شود. واکسن فصلی آنفلوآنزا بیشتر شامل کاربرد روش کلاسیک واکسن سازی است (کل ویروس). در هر سال، متخصصان اپیدمی سویه آنفلوآنزا که به احتمال زیاد ممکن است جمعیت ها را آلوده کند، پیش بینی می کنند و معمولا 3 تا 4 مورد را انتخاب می کنند.

محققان سپس این سویه ها را غیرفعال یا خنثی می کنند، با این امید که دستگاه ایمنی فرد دریافت کننده پادتن هایی برای هدف قرار دادن این سویه ها بسازد و زمانی که فرد با آ نها مواجه شد، این پادتن ها سبب حذفشان گردند. روشی دیگر برای طراحی واکسن وجود دارد که طراحی منطقی نامیده می شود و می تواند علم طراحی واکسن ها را دچار انقلاب سازد.

هدف این است که مولکول های ویژه ای به نام ایمونوژن (Immunogen ) ساخته شود که بدون نیاز به قرار گرفتن در معرض ویروس، پادتن های موثر ساخته شوند. در مقایسه با واکسن های متداول، ایمونوژن های مهندسی شده ممکن است حتی به پاسخ های اختصاصی تر منجر شوند. به این معنا که پاسخ های ایمنی می تواند برخی از نواحی ویژه ویروس را حتی در کل سویه ها هدف قرار دهند.

در این استراتژی اپیتوپ های (Epitope) خاص یا نواحی ویروسی هدف قرار داده می شوند. از آنجا که پادتن با شناسایی ساختارها کار می کند، طراحان قصد دارند بر ویژگی های ساختاری ایمونوژن هایی که طراحی نموده اند تاکید داشته باشند. سپس پژوهشگران می توانند واکسن مورد نظر را با آن ساختارهای ویژه طراحی کنند تا سیستم ایمنی را برای ساخت و تولید پادتن هایی که مدنظر دارند، تحریک کنند.

به این ترتیب می توان به پاسخی موثرتر و کاراتر در مقایسه با سیستم آزمون و خطای کلاسیک دست یافت. برای نوعی ویروس دستگاه تنفس با کمک این روش واکسن موثر ساخته شده، اما در مورد آنفلوآنزا تلاش ها همچنان ادامه دارد.

واکسن جامع علیه انواع آنفلوآنزا

در سال های اخیر، محققان تعدادی پادتن خنثی کننده که پتانسیل حذف ویروس های آنفلوآنزا را دارند، جمع آوری نموده اند. در حالی که بیشتر آنتی بادی ها علیه ویروس آنفلوآنزا، قسمت سر HA را به صورت مستقیم نشانه می گیرد. برخی از آنها شناسایی شده اند که قسمت پایه HA را هدف قرار می دهند. از آنجا که این ناحیه از ویروس در بین سویه های مختلف ثبات ساختاری بالاتری دارد.

شاید این ناحیه پاشنه آشیل ویروس باشد و پادتن هایی که این قسمت را هدف قرار می دهند، الگوی خوبی برای طراحی واکسن های مفید باشند. پژوهشگران در حال تحقیق روی روش هایی هستند که سبب القای پادتن هایی از این دست در بدن می شوند. یکی از راهکارها که «نمایش ذرات نانو» نامیده می شود، شامل طراحی مولکول هایی است که در قسمت هایی از ویروس تلفیق می شوند.

دانشمندان در آزمایشگاه توانسته اند اتصال تلفیقی برخی از ذرات HA و NA به بیرون ی کسری ساختار کروی نانو را که سبب ایجاد پاسخ ایمنی می شوند، القاء کنند. زمانی که به عنوان جزئی از مولکول از این ذرات نانو استفاده شود، بدن می تواند این مولکول ها را ببیند و پادتن هایی را علیه آنها تولید کند.

یکی از پرسش هایی که باید به آن پاسخ داده شود این است که دقیقا چه چیزی باید در قسمت خارجی این ذرات نانو نمایش داده شود؟ در برخی از راهکارها کل مولکول HA و در بعضی دیگر تنها قسمت پایه استفاده می شود. برای بررسی این راهکارها باید داده های بیشتری جمع آوری گردد.

نتایج به دست آمده از مطالعات به کمک حیوانات آزمایشگاهی در مورد راهکار استفاده از قسمت پایه موفقیت آمیز بوده است. با فناوری امروز، واکسن یک بار برای همیشه ممکن است در دسترس نباشد و پایش های اپیدمی شناسی همواره مورد نیاز هستند. اما شاید به زودی بتوانیم واکس نهایی داشته باشیم که حداقل برای 10 سال در بدن، ایمنی در برابر آنفلوآنزا ایجاد کنند.

ایرنا مقاله

از: مریم بهروزیان

 



منبع: اقتصاد دانش بنیان